Met vier enthousiaste aanvangsbegeleiders trokken we naar Wenen voor een unieke professionaliseringsweek. Wij zijn Els Lingier (VBS De Revinze), July Tas (VBS Wijnendale), Sylvie De Rycke (VBS Ten Parke) en Tine Vandewalle (VBS De Stapsteen en coördinator aanvangsbegeleiding). Tijdens de cursus From Burn-out to Balance stonden welzijn, veerkracht en een gezonde balans centraal. De inspirerende sessies en internationale uitwisseling gaven ons nieuwe inzichten die we graag delen met collega’s en meenemen in onze dagelijkse begeleiding van leraren.
Tijdens de cursus From Burnout to Balance merkten we dat de inhoud zich niet alleen liet verbinden met onze professionele context, maar ook met de stad waarin we de opleiding volgden. Wenen bood bijna vanzelf een tweede laag bij de cursus. In werken van Klimt, Schiele en Moser, en in de visie van Hundertwasser, begonnen we beelden te herkennen van thema's die tijdens de opleiding voortdurend terugkeerden: uitputting, afzondering, emoties, verbinding, veerkracht, vertragen en herstel. Het gaat daarbij nadrukkelijk niet om een kunsthistorische interpretatie van deze werken. We kijken ernaar vanuit wat we tijdens de cursus over burn-out en welzijn leerden.
Dat beeld kreeg door de cursus een bijzondere betekenis. Een van de centrale inzichten was dat burn-out niet simpelweg "erg moe zijn" is. We ondrescheiden drie dimensies: emotionele uitputting, depersonalisatie en een verminderd gevoel van persoonlijke bekwaamheid. Die aspecten ontwikkelen zich geleidelijk en niet noodzakelijk allemaal tegelijk.
Daarmee kreeg ook Klimts vlakke, decoratieve beeldtaal voor ons een associatie. We ervaren in veel van zijn werk weinig klassieke ruimtelijke diepte: figuren en ornamenten lijken bijna in één vlak samen te vallen. Dat werd voor ons een metafoor voor wat bij ernstige uitputting kan gebeuren. De verschillende dimensies van het leven — werk, relaties, emoties, lichaam, plezier, betekenis — verliezen hun afzonderlijke kleur en diepte. Het leven vernauwt zich. Er blijft steeds minder ruimte over tussen wat ik doe, wat ik voel en wie ik ben.
De cursus benoemt dat effect concreter. Bij burn-out kan de motivatie sterk afnemen en kunnen afstandelijkheid, hopeloosheid, sociale terugtrekking en verminderde werkprestaties ontstaan. Maar Dood en leven vertelt tegelijk iets anders: herstellen hoeft niet alleen te gebeuren. De cursus benadrukte sterk dat sociale steun bescherming kan bieden tegen stress en burn-out. Aanmoediging, ervaringen delen, emotionele steun en het verminderen van isolement zijn daarbij belangrijk; sterke relaties worden expliciet als beschermende factor genoemd.
Daarom zien we rechts van de dood geen verzameling losse individuen. We zien een netwerk. Mensen die elkaar dragen wanneer iemand zelf even onvoldoende draagkracht heeft. Dat sluit bijna letterlijk aan bij de slotgedachte van dag 4: een gezonde school ontstaat niet door individuen die alleen werken, maar door een gemeenschap die samenwerkt. Klimt laat ons daardoor twee kanten van burn-out zien: het leven kan aan diepte verliezen, maar de mens hoeft niet alleen tegenover die leegte te staan.
Waar Klimt ons naar de groep doet kijken, trekt Schiele ons precies in de tegenovergestelde richting: naar het individu. In het afgebeelde werk zien we één persoon. Het lichaam is gebogen, de handen zijn samengebracht, het hoofd is naar beneden gericht. Onze blik wordt nauwelijks afgeleid door omgeving of decoratie. Alles lijkt zich te concentreren in dat ene lichaam. Daarmee verbonden we Schiele onmiddellijk met een ander belangrijk onderdeel van de cursus: emotioneel bewustzijn.
Bij burn-out bestaat het gevaar dat iemand
steeds meer functioneert en steeds minder opmerkt wat er vanbinnen gebeurt. De
opleiding benadrukte daarom het belang van het herkennen van persoonlijke
stressfactoren en van signalen in lichaam en emoties. Reflecteren over wat
stress veroorzaakt, wordt een eerste stap genoemd in preventie.
Op dag 3 werd emotionele intelligentie omschreven als het vermogen emoties te herkennen, begrijpen, reguleren en uitdrukken, terwijl we ook adequaat reageren op de emoties van anderen. Zelfbewustzijn en zelfregulatie behoren expliciet tot de basiselementen daarvan.
Schiele doet ons daarom denken aan het moment waarop de buitenwereld even verdwijnt en alleen de eigen innerlijke ervaring overblijft. Dat hoeft niet alleen negatief te zijn. Precies daar ligt ook een ingang tot herstel.
Het mindfulnessgedeelte van de opleiding beschrijft mindfulness als aandacht schenken aan ervaringen in het huidige moment, met openheid en nieuwsgierigheid. Het nodigt uit om te stoppen, te ademen, te observeren en contact te maken met de innerlijke ervaring.
Schieles figuur wordt vanuit dat perspectief voor ons bijna een beeld van een radicale check-in met zichzelf: Wat voel ik eigenlijk? Waar zit de spanning? Wat probeert mijn lichaam mij al een tijd te vertellen?
Bijzonder passend vinden we daarom de R.A.I.N.-oefening uit de cursus: Recognize: een emotie herkennen, Allow: toelaten, Investigate: onderzoeken en Nurture: koester jezelf met mildheid. Deze oefening helpt niet volledig samen te vallen met je emoties. De cursus benadrukt dat emoties tijdelijke ervaringen zijn: ze zijn niet wie we zijn.
Dat is voor ons misschien de belangrijkste Schiele-associatie: bij burn-out kan een mens zo opgeslorpt raken door vermoeidheid, angst, frustratie of machteloosheid dat die toestand zijn volledige identiteit lijkt te worden. De kunst nodigt ons uit om naar die emotie te kijken, terwijl mindfulness eraan toevoegt: ik ervaar dit, maar ik bén dit niet.
Bij het werk van Koloman Moser bleven we hangen bij iets heel anders. Dezelfde vrouwelijke figuur wordt telkens opnieuw herhaald. Het hoofd is gebogen. De houding roept bij ons weinig beweging of initiatief op. We lezen er — bewust subjectief — gelatenheid in. Juist de herhaling maakt het voor ons interessant vanuit burn-outperspectief.
Burn-out ontstaat volgens de cursus meestal niet door één dramatische gebeurtenis. Het wordt beschreven als een geleidelijk proces. Langdurige stress zonder voldoende herstel kan uiteindelijk overgaan in burn-out. De presentatie visualiseert ook een opeenvolging van hoge verwachtingen, lange werkdagen, chronische stress, lichamelijke en emotionele vermoeidheid en vervolgens afnemende motivatie. Dat proces herkennen we voor onszelf in Mosers patroon: opnieuw, opnieuw, opnieuw.
Niet één moeilijke werkdag. Niet één zorg. Niet één administratie. Niet één extra verantwoordelijkheid. Maar de herhaling ervan.
De cursus benoemt als mogelijke factoren onder andere hoge werkdruk, administratieve verantwoordelijkheden, emotionele belasting, tijdsdruk en hoge verwachtingen. Daarnaast spelen individuele factoren zoals perfectionisme, moeite met "nee" zeggen en een slechte balans tussen werk en privé mee.
In dat licht wordt Mosers herhaling voor ons een patroon waarin iemand langzaam kan verdwijnen. De persoon blijft aanwezig, maar het initiatief neemt af. De houding zegt in deze interpretatie niet meer: "Wat kan ik veranderen?" maar: "Het is nu eenmaal zo."
Daar sluit dag 3 mooi op aan. Veerkracht wordt er niet omschreven als alle moeilijkheden kunnen oplossen, maar als het vermogen zich positief aan uitdagingen aan te passen en na tegenslag verder te functioneren. Veerkracht betekent ook focussen op wat beïnvloedbaar is en aanvaarden dat sommige zaken buiten onze directe controle liggen. Dat onderscheid vinden we belangrijk: aanvaarding is niet hetzelfde als gelatenheid. Gelatenheid zegt: "Er valt niets te doen." Veerkracht vraagt: "Wat ligt niet in mijn handen — en waar heb ik wél invloed op?"
De growth-mindsetvragen uit de cursus passen hier bijna als een tegenstem bij: Wat heb je al geprobeerd? Wat heb je daaruit geleerd? Wat zou je vervolgens kunnen proberen? Wat is één kleine stap die je van hieruit kunt zetten? Moser wordt zo voor ons het beeld van de plek waar herstel soms moet beginnen: het moment waarop "ik onderga" opnieuw voorzichtig "ik kan iets doen" wordt.
En dan is er Hundertwasser. Na de ingetogenheid van Schiele en de gelaten herhaling die we bij Moser ervaren, voelt Hundertwasser bijna lichamelijk anders. Er zijn kleur, bomen, grilligheid, beweging, imperfectie. Rechte lijnen maken plaats voor organische vormen. Architectuur, natuur en mens mogen door elkaar lopen. Voor ons sluit dat bijzonder sterk aan bij het deel van de cursus over zelfzorg.
Zelfzorg werd daar nadrukkelijk niet omschreven als luxe of als een beloning nadat al het werk af is, maar als het bewust beschermen en versterken van het fysieke, emotionele, mentale, sociale en professionele welzijn.
Dat doet onvermijdelijk denken aan Hundertwassers idee van verschillende "huiden" rond de mens. Zonder te beweren dat beide modellen inhoudelijk hetzelfde zijn, ontstaat voor ons een boeiende parallel: welzijn heeft meerdere lagen. Een mens is niet alleen zijn werk. Hij is ook lichaam, binnenwereld, relaties, leefomgeving en plaats in een groter geheel. Wanneer één dimensie alle andere verdringt, ontstaat onevenwicht.
Dat is precies waarom de opleiding aandacht besteedt aan dagelijkse gewoontes. Langdurig welzijn zou meer gebaat zijn bij consequente kleine gewoontes dan bij occasionele grote inspanningen. Voorbeelden uit de cursus zijn bewegen, dankbaarheid oefenen, voldoende slapen, werk op een gepland uur beëindigen en expliciet: tijd buiten doorbrengen.
Bij Hundertwasser wordt die buitenwereld bovendien geen decor. De natuur komt letterlijk tussen de gebouwen wonen. Dat maakt hem voor ons ook een tegenbeeld van burn-out. Bij burn-out vernauwt de wereld; bij herstel moet ze opnieuw groter mogen worden. Er komt opnieuw ruimte voor kijken, lopen, voelen, schoonheid, natuur, toevalligheid en plezier.
Bij bewust vertragen worden zelfs heel gewone zaken opnieuw waarneembaar. De cursus stelt voor aandacht te schenken aan kleine dingen die doorgaans vanzelfsprekend lijken en bewust te kijken tijdens bijvoorbeeld een wandeling in een park.
Misschien is dat wat Hundertwasser ons na deze opleiding vooral zegt: herstel is niet noodzakelijk zo snel mogelijk terugkeren naar het oude functioneren. Het kan ook betekenen dat je anders leert bewonen wat je leven is.
Met meer kleur.
Met meer lucht.
Met plaats voor onregelmatigheid.
Met grenzen tussen werk en leven.
Met andere mensen.
En letterlijk en figuurlijk opnieuw wat groen om je heen.
Zo vormen deze vier Weense associaties voor ons bijna een beweging doorheen het thema burn-out:
Daarmee kreeg de cursus in Wenen voor ons
onverwacht ook een visuele samenvatting.
Burn-out is niet alleen een verhaal over te veel werk. Het is een proces
waarbij de verhouding tot jezelf, tot anderen en tot je omgeving kan
verschralen. Herstel lijkt ons dan ook de omgekeerde beweging: opnieuw
voelen, opnieuw verbinden, opnieuw ruimte maken en opnieuw leren zien.
In april kregen Jasper Dejonghe (Ten Parke) en Chris Dewaele (De Torretjes) via Katholiek Onderwijs Vlaanderen de kans om in Nederland inspiratie op te doen rond groene speelplaatsen en duurzaam onderwijs.
lees meer
Begin mei bezochten Lobke, Inge en Els van de Middenschool het statige ITE-LES Riccati-Luzzatti in Treviso. Het werd een boeiende week waarin uitwisseling, observatie en wederzijdse waardering centraal stonden.
lees meer